Sırlamanın temel ilkeleri

Sır nedir

Sır, bir kabın üzerine kaynaşmış ince bir cam tabakasıdır. Açık sır reçetesi veri tabanı Glazy onu “belirli sıcaklıklarda eriyip kilin üzerine kaynaşacak şekilde ayarlanmış bir cam formülü” olarak tanımlar. Bir toz tabakası olarak sürülür ve fırında eriyerek kili kapatan camsı bir kaplamaya dönüşür; böylece kabın su sızdırma, lekelenme ya da aşınma olasılığı azalır. Pişirimin en yüksek sıcaklığında ergiyik kille de tepkimeye girer ve çoğu zaman ikisinin arasında sırrı yerine kilitleyen bir ara tabaka oluşturur. Toprak seramikte sır üstte ayrı bir tabaka olarak durur; stoneware’de ise bünyeye karışır.

Bir reçete feldspat, kalsit ve kaolen gibi hammaddeleri sıralar. Fırında her birinin bir kısmı gaz olarak (su ya da karbondioksit) ayrılır, geri kalanı oksit olur: bir elementin oksijenle oluşturduğu bileşikler, örneğin silis (SiO₂) ya da kalsiyum oksit (CaO). Pişmiş cam oksitlerden oluşur; bu yüzden seramikçiler bir sırrı oksitleriyle tanımlar. Her oksit üç görevden birini üstlenir.

• Silis (SiO₂) cam yapıcı oksittir: camı kurar. Saf silis 1700 °C (3100 °F) üzerinde erir, yani bir seramik fırınının ulaşabileceğinden çok daha sıcakta; silisi yüksek bir sır genellikle daha dayanıklıdır.
• Ergiticiler ergime noktasını bir fırının ulaşabileceği bir sıcaklığa indirir. R₂O olarak yazılan alkaliler, sodyum, potasyum ve lityumun oksitleridir (Na₂O, K₂O, Li₂O); 06 numaralı Orton piramidinden başlayarak orta ve yüksek ısıya kadar etkilidir. RO olarak yazılan toprak alkaliler, kalsiyum, magnezyum, baryum ve stronsiyumun oksitleridir (CaO, MgO, BaO, SrO); çinko oksit (ZnO) de onlarla birlikte gruplanır. En iyi 5 numaralı piramitten 10 numaralı piramide kadar etkilidir. R, o ailedeki herhangi bir metali gösterir.
• Alümina (Al₂O₃) ise stabilizatör görevini görür. Ergiyiği katılaştırır, böylece ergiyik dik duvarlarda kalır; ayrıca sertlik ve dayanıklılık katar. Glazy’nin uyarısı: alümina çok az olursa “sırrınız akabilir; fazlası ise ergiyiği katılaştırıp mat bir yüzeye çevirebilir”. Alümina çoğunlukla kilden ve feldspattan gelir.

Bor (B₂O₃) bu ayrımı bulanıklaştırır. Kimyacılar onu bir cam yapıcı sayar, ama atölye sıcaklıklarında ergitici gibi davranır ve seramikçiler de onu ergitici olarak ele alır. 5–6 numaralı piramitlerde çok önemlidir, yüksek ısıda ise gerekmez. (Seramikçilerin bir pişirimi adlandırma yolu olan piramitler aşağıda açıklanıyor.)

Akılda tutmanın bir yolu: silis camdır, ergiticiler onun fırınınızın ulaşabileceği bir sıcaklıkta erimesini sağlar, alümina da onu koyulaştırır, böylece sır sürdüğünüz yerde kalır.

Kil, kaplamalar ve iki pişirim

Bünyeler

Bünye, bir kabın yapıldığı kildir. Üç ana türü vardır.

• Toprak seramik: düşük ısıda, yaklaşık 06–02 numaralı Orton piramitlerinde pişen ve gözenekli kalan bir bünye. Çoğu zaman kırmızı ya da devetüyü renktedir; su tutması için sır gerekir.
• Stoneware: orta ve yüksek ısıda, yaklaşık 5–10 numaralı piramitlerde pişen, camlaşan ya da camlaşmaya yaklaşan bir bünye.
• Porselen: beyaz, kaolence zengin, yüksek ısıda pişen ve çoğu zaman yarı saydam bir bünye.

Camsı, cam gibi ve gözeneksiz demektir; camlaşma ise bünyenin pişerken böyle hâle gelmesidir. Birleşik Krallık’taki seramikçiler bu ayrımı çoğu zaman sıcaklıkla yapar: stoneware 1200 °C (2192 °F) üzerinde, toprak seramik bunun altında pişirilir. 5–6 numaralı piramitlerdeki orta ısı, bu çizginin hemen iki yanına düşer.

Kaplamalar ve kuruma

Sıvı çamur, suda askıda duran kildir; döküm, birleştirme ya da süsleme için kullanılır. Astar, sıvı çamura benzeyen, çoğu zaman renkli, kil olmayan hammaddeleri daha fazla olan bir kaplamadır. Sır altı boya, renkli sıvı çamurla ya da oksitle yapılan bir süslemedir; üzeri genellikle şeffaf bir sırla kapatılır.

Pişmemiş ürüne kuru yarımamul denir (kaynaklar, İngilizcedeki bu sözcüğün tüm pişmemiş ürünleri mi, yoksa yalnızca kurumuş olanları mı kapsadığı konusunda farklı görüşte). Ürün kurudukça önce deri sertliğine gelir: sert ama hafif nemlidir, dip kazıma ve kulp takma aşamasıdır; sonra tam kuru olur: içinde serbest su kalmamıştır, çok kırılgandır ve pişirime hazırdır.

İki pişirim

İlk ve daha düşük sıcaklıktaki pişirim bisküvi pişirimidir (Birleşik Krallık’ta biscuit); genellikle 08–04 numaralı piramitlerde (en sık 06–04), yaklaşık 942–1063 °C (1728–1945 °F) sıcaklıkta yapılır. Ürünü sağlam ama gözenekli bırakır. Bir sır başvuru sitesi olan Digitalfire genel olarak %15’ten fazla gözeneklilik önerir; böylece bisküvi, sır sürülürken sırrın suyunu emer. Düşük ısıda bisküvi (08–06 numaralı piramitler) daha gözeneklidir; yüksek ısıda bisküvi (çoğu zaman 04 numaralı piramit) daha sağlamdır ama sırrı daha zor tutar.

Birleşik Krallık’ta bir tedarikçi olan Potclays, bisküvi pişirimini yaklaşık 1000 °C (1832 °F), yani yaklaşık 06 numaralı piramit olarak tanımlar. Bu kaynakları birlikte okuyarak ilk bisküvi pişirimi için 06–04 numaralı piramitleri öneriyoruz: Orton’un orta hızında 998–1063 °C (1828–1945 °F).

Sırlı pişirim (İngiliz seramikçiler glost firing de diyebilir) sırrı eritir ve stoneware’de kili de olgunlaştırır. Tek pişirimde pişmemiş ürün sırlanır ve yalnızca bir kez pişirilir. Digitalfire, ham hâlde sırlanan ürünlerde ağız kenarlarındaki sır toplanmasının ancak bir bisküvi pişirimiyle giderildiği bir üretim örneği aktarır; bu yüzden işe iki pişirimle başlayın. Basit bir fırında pişirim rehberi ikisi için de pişirim programları verir.

Piramitler ve ısı işi

Seramikçiler bir pişirimi bir piramitle adlandırır: belirli bir miktar ısı aldığında eğilen, ince uzun, seramikten bir piramit. Bu piramitleri üreten Orton (Türkiye’de dükkânlar onları “Seger piramidi” adıyla satar) bunu şöyle anlatır: “Piramitler yalnızca sıcaklığı ölçmez. Isı işini, yani zaman ve sıcaklığın birlikte etkisini ölçerler.”

Nedeni ısı işidir: sır, kil ve piramit, ne kadar sıcak olduklarına olduğu kadar ne kadar süre sıcak kaldıklarına da tepki verir. Yavaş bir pişirimde piramit daha düşük bir sıcaklıkta, hızlı bir pişirimde daha yüksek bir sıcaklıkta eğilir. Orton’un tablosuna göre 6 numaralı piramit, pişirimin sonunda sıcaklık saatte 15 °C (27 °F) artıyorsa 1185 °C (2165 °F) sıcaklıkta, saatte 60 °C (108 °F) artıyorsa 1222 °C (2232 °F) sıcaklıkta, saatte 150 °C (270 °F) artıyorsa 1243 °C (2269 °F) sıcaklıkta eğilir; hız, son 100 °C (180 °F) boyunca ölçülür. Ucu 90° eğildiğinde piramit tamamlanmış sayılır; Orton buna saat 5 konumu der.

Piramit numaraları 022’den 42’ye kadar gider. Baştaki sıfır daha soğuk seriyi gösterir; bu seride büyük numara daha soğuktur: 06 numaralı piramit 04 numaralı piramitten daha soğuktur, 01 numaralı piramit de 1 numaralı piramitten daha soğuktur.

Pişirimlerinizi piramide göre adlandırın ve programlayın; sıcaklıkları yaklaşık değerler olarak görün. Fırın rafında parçaların arasına konan bir gözlem piramidi ya da üç piramitten oluşan bir piramit grubu (kılavuz, hedef ve koruma piramitleri), parçalarınızın gerçekte aldığı ısı işini gösterir.

Yayımlanan sıcaklıklar farklılık gösterir. Glazy, 9–11 numaralı piramitlerdeki yüksek ısıyı yaklaşık 1280–1310 °C (2336–2390 °F) olarak verir; bu, Orton’un hızlı sütunuyla örtüşür. Digitalfire ise çoğu fırının 6 numaralı piramide yaklaşık 1204 °C (2200 °F) sıcaklıkta ulaştığını bildirir. Tavsiyemiz: bu rehberde olduğu gibi Orton’un orta hız değerlerini kullanın, piramide göre programlayın ve son sözü bir gözlem piramidine bırakın.

Kuzey Amerika dışında tedarikçiler çoğu zaman piramit yerine °C verir. Modern piramidi Hermann Seger geliştirmiştir ve ilk kez 1886’da Berlin’de kullanılmıştır; Birleşik Krallık’ın da kendi Staffordshire piramitleri vardır. Alman Seger serisinin ve Staffordshire piramitlerinin numaralarının Orton’unkilerle aynı olduğu varsayılmamalıdır; bunları birbirine çeviren bir tablo da bulamadık. Basit bir fırında pişirim rehberi piramitleri daha ayrıntılı anlatır.

Reçeteden Seger formülüne

Sır reçetesi, hammaddeleri ağırlıkça sıralar ve genellikle temel sırrın toplamı 100 olacak şekilde ölçeklenir. Katkılar (renklendiriciler, opaklaştırıcılar ve sırrın dibe çökmesini önleyen askıda tutucular) bu 100’ün üzerine, genellikle temelin yüzdesi olarak eklenir. Sırrın ne olduğunu görmek için seramikçiler reçeteyi Seger formülüne (UMF) çevirir; formül, üç sütunlu düzenini ilk kullanan Hermann Seger’in adını taşır.

Glazecalc’ın reçete sayfası bu dört adımı siz yazarken yapar ve sonucu üç sütunda gösterir: toplamı 1 olan ergiticiler (R₂O ve RO); stabilizatörler (R₂O₃: alümina; bor da çoğu zaman buraya konur); ve cam yapıcılar (RO₂: silis). Glazy “Birime indirgemek yalnızca bir ölçekleme aracıdır” der: farklı hammaddelerden yapılmış ama Seger formülü aynı olan iki reçete “pişirildikten sonra neredeyse aynı davranır”. Yani 1 ortak bir ölçüdür, tarttığınız bir miktar değildir. Digitalfire, yöntemin, borun basit bir ergitici gibi davranmadığı “düşük sıcaklıklarda o kadar iyi işlemediğini” ve Seger formüllerinin “karşılaştırmalı olduğunu ve en iyi bağlamı içinde değerlendirildiğini” ekler. Karşılaştır özelliği, iki reçetenin formüllerini oksit oksit yan yana koyar.

Silis/alümina oranı

En kullanışlı tek sayı silis/alümina oranı, yani silisin alüminaya bölümüdür. Örnekte 3,70 ÷ 0,41 yaklaşık 9 eder.

5–7’lik bir oran tek başına ne parlaklığı ne de matlığı öngörür: ergiticiler, bor ve piramit bu sınırı kaydırır. Glazy, kararlı sırlar için tipik bir ergitici dengesi olarak 0,2 R₂O ile 0,8 RO’dan 0,3 R₂O ile 0,7 RO’ya kadar bir aralık verir. Daha fazla alkali ergiyiği daha akışkan yapar ve genleşmesini, dolayısıyla sır çatlağı riskini artırır.

Kızdırma kaybı

Kızdırma kaybı (K.K.), bir hammaddenin fırında su, karbondioksit, organik madde ya da kükürt gaz olarak ayrılırken kaybettiği ağırlıktır. Pişmiş sırda kızdırma kaybı yoktur; bu yüzden Seger formülü onu hesaba katmaz.

Sır erimeye başladıktan sonra çıkan gaz, sırrın içinden kabararak geçmek zorundadır ve Digitalfire’ın deyişiyle “kabarcıklara, kabarmalara, iğne deliklerine, toplanmaya” yol açar. Talk yaklaşık 899 °C (1650 °F) sıcaklığa kadar gaz vermeyi sürdürür. Fritler, kalsine hammaddeler (gazlarını atmak için önceden ısıtılmış olanlar) ve pişirimde yapılan değişiklikler, hepsi yardımcı olur.

Eski kitaplar bu hesabı elle, molekül ağırlığı (bir hammaddenin ya da oksidin bir molünün ağırlığı) ve eşdeğer ağırlık (bir oksidin bir molünü sağlayan hammadde ağırlığı) ile yapar. Bizim hesabımıza göre yaklaşık 100 g kalsit, bir mol, yani 56 g kalsiyum oksit sağlar. Bir hesaplayıcı ikisini de sizin yerinize yapar.

Fritler ve hammaddeler

Fritler

Frit, fabrikada yapılmış camdır: mineraller eritilir, suda şoklanarak soğutulur ve öğütülür. Fritleme, boraks gibi çözünür hammaddeleri çözünmez hâle getirir, kurşun ve baryum gibi zehirli oksitleri kararlı bir camın içine kilitler, ham minerallerden daha tutarlı bir hammadde verir ve gazları uzaklaştırır; bu yüzden fritli sırlar “çok daha az kusurludur” (Digitalfire). Fritler erken de erir: sodyum frit 06 numaralı Orton piramidinde etkindir, feldspat ise “6 numaralı piramitte ancak yumuşamaya başlar”. Daha pahalıdırlar, askıda kalmaları için kil gerekir (Digitalfire’ın örneği %85 frit ile %15 kil) ve “teoride çözünmezler, ama pratikte öyle değildir”.

Kuzey Amerika fritleri üretici ve numarayla anılır: Ferro Frit 3134 (Ferro’nun adı artık Vibrantz) Glazy’deki herkese açık reçetelerin yaklaşık %22’sinde yer alır. Birleşik Krallık reçeteleri daha çok standart boraks frit gibi genel fritlerin adını verir.

Yaygın hammaddeler

Bölgesel adlar

• Kaolen, Birleşik Krallık’ta china clay adıyla bilinir; Avustralyalı tedarikçiler onu Eckalite adıyla satar.
• Flint, Birleşik Krallık’ta silisin eski bir adıdır. Birleşik Krallık tedarikçileri kalsine flint’i hâlâ ayrı bir ürün olarak satar; bu yüzden bir İngiliz reçetesindeki “flint” büyük olasılıkla kalsine flint, bir Amerikan reçetesindekiyse büyük olasılıkla öğütülmüş kuvarstır. İkisi de silis kaynağı olarak satılır; analizine bakın.
• China stone ve Cornish stone (Cornwall stone) aynı hammaddedir: Cornwall’da çıkarılan, feldspata yakın bir kayaç.
• Kalsit kalsiyum karbonattır; Alman tedarikçiler ona Kreide (tebeşir) der.

Bir hammaddeyi adına göre değil, sağladığı oksitlere göre değerlendirin. Glazecalc da böyle çalışır: tedarikçinizin analizini Hammaddeler sayfasına girebilirsiniz; Modern hammaddeleri dene ve karşılaştır, Miktar öner ve karşılaştır ve Elimdekilerle eşleştir özelliklerinin hepsi adları değil, pişmiş oksitleri eşleştirir.

Hammaddeler de değişir. Custer feldspatın üretimi 2023’te sona erdi. Orijinal Gerstley Borate madeni 1999–2000 civarında kapandı; Laguna bu adla bir ürün satmayı sürdürüyor ve başlıca ikamesi Gillespie Borate. Gillespie’nin Gerstley Borate yerine miktarı değiştirmeden kullanılıp kullanılamayacağı konusunda kaynaklar farklı görüşte (üreticisi ve Potclays evet diyor, Digitalfire ve başkaları hayır); bu yüzden ikisini Glazecalc’ta karşılaştırın, sonra küçük bir karışımı test edin.

Renklendiriciler ve opaklaştırıcılar

Renklendirici, sırrı renklendiren bir metal oksit ya da karbonattır; boya (seramik boyası) ise fabrikada yapılmış, ham oksitlerden daha kararlı ve tutarlı bir renklendiricidir. Renklendiriciler genellikle temelin %5’inden azdır, birçoğu %1’in altındadır; bir karbonat, karşılığı olan oksidin yaklaşık yarısı kadar güçlüdür.

Kobalt ve krom miktarları gerçekten tartışmalıdır. Glazy, mavi için %0,1 kobaltın yeterli olduğunu söyler; Glendale Community College, atmosfere göre %½ ile %2 arası ya da %½ ile %3 arası verir; Birdie Boone, Pottery Making Illustrated’da %3 veya daha azını söyler. Krom için Boone %0,5’in altını, Glendale %2–3’ü verir. Güvenli yol, düşük başlamak ve bir doğrusal karışım testi yapmaktır: bir malzemeyi azdan çoğa adım adım artıran bir sıra test karosu.

Temel sır rengi değiştirir. Parlak, şeffaf bir temel en canlı rengi verir; genellikle alüminası daha yüksek olan saten ve mat temeller rengi bastırır. Magnezyum kobaltı mora doğru iter, çinko kromu kahverengiye çevirir, krom da kalayla birlikte pembe verir.

Opaklaştırıcılar

Opaklaştırıcı, sırrı opak yaparak kili gizler; transparan (şeffaf) bir sır ise kilin görünmesine izin verir.

Sır-bünye uyumu ve sır kusurları

Kil ve sır ısındıkça genleşir, soğudukça büzülür; her biri kendi ölçüsünde, yani kendi ısıl genleşmesi kadar. Sır-bünye uyumu, ikisinin ne kadar iyi eşleştiğidir. İyi bir uyumda sır, kil tarafından hafifçe sıkıştırılmış olur; Digitalfire’a göre biraz sıkışma ürünü güçlendirir, fazlası ise zayıflatabilir, hatta çatlatabilir.

Sır çatlağı ve kavlama

Sır çatlağı, ince çatlaklardan oluşan bir ağdır. Sırrın genleşmesi bünyeninkinden yüksektir; bu yüzden sır soğurken daha çok büzülür, gerilir ve çatlar. Nedeni genellikle fazla sodyum ve potasyumdur (Na₂O, K₂O). Sır çatlağı daha sonra, kullanım sırasında, soğuk sıvılarla temas gibi tekrarlanan ani soğumalardan sonra da ortaya çıkabilir. Raku’da olduğu gibi istenerek yapıldığında buna krakle denir. Digitalfire’a göre “vakaların %95’inde çözüm, sırrın ısıl genleşmesini ayarlamaktır”; yavaş soğutma sır çatlağını yalnızca geciktirir. Önerdiği test: ürünü yaklaşık 149 °C (300 °F) sıcaklığa kadar ısıtın, buzlu suya daldırın ve çatlakları görmek için üzerine keçeli kalem sürün.

İlk çözüm konusunda kaynaklar ayrılır. Glazy silis ya da alümina eklemeyi önerir; Digitalfire buna, fazladan silisin “yalnızca KNaO’yu seyrelttiği” (yani sodyum ve potasyumu) yanıtını verir; Linda Bloomfield her seferinde tek bir hammaddeyi değiştirerek bor eklemeyi ya da feldspatı azaltmayı önerir. Tavsiyemiz: reçete hesaplayıcısında sodyum ve potasyumun bir kısmını daha düşük genleşmeli ergiticilerle (bor, lityum, magnezyum, kalsiyum) değiştirin, değişikliği Karşılaştır özelliğiyle kontrol edin ve buzlu su testiyle doğrulayın.

Sır kavlaması bunun tersidir: sırrın genleşmesi bünyeninkinden çok daha düşüktür, bu yüzden sır aşırı sıkışır ve ağız kenarlarından ve köşelerden pul pul kalkar. Digitalfire, bu pulların jilet gibi keskin olabileceği ve yutulabileceği konusunda uyarır; Glazy de kavlamayı “kullanım eşyalarında sır çatlağından bile daha tehlikeli” bulur. Çözüm, genleşmesi daha yüksek bir sır ya da genleşmesi daha düşük bir bünyedir.

Parlak ve mat

Parlak bir yüzey yansıtıcı ve pürüzsüzdür, saten yüzeyin hafif, bastırılmış bir parıltısı vardır, mat yüzey ise donuktur. Parlaklık için tamamen erimiş bir cam gerekir. Matlık, bol alüminadan (düşük silis/alümina oranı), sır soğurken kalsiyum, magnezyum, baryum ya da stronsiyum gibi ergiticilerin küçük kristaller oluşturmasından ya da az pişirimden gelebilir.

Yaygın sır kusurları

Her seferinde tek bir şeyi değiştirin ve test karolarınızı saklayın.

Gıdaya uygunluk

Metal salımı, metalin pişmiş bir sırdan çözünüp yiyeceğe ya da içeceğe geçmesidir; bir sır kusursuz görünüp yine de metal salabilir. Yasal testler pişmiş parçayı asitli bir çözeltide bekletir ve çıkan kurşun ve kadmiyumu ölçer.

Kurşunsuz, gıdaya uygun demek değildir

ABD’de, AB’de, Birleşik Krallık’ta ve Avustralya’da kurallar, sırrın ne içerdiğini değil, pişmiş bir parçanın saldığı kurşun ve kadmiyumu sınırlar. “Kurşunsuz” olmak bir tehlikeyi ortadan kaldırır; ama bir gıdaya uygunluk derecesi değildir. Başka oksitler de salınır: Glazy, baryumu yüksek sırların “salım yapabileceği ve genellikle gıdaya uygun olmadığı” konusunda uyarır, Digitalfire bakırın “bir sırrı salım yapar hâle getirebileceğini; test edin” der ve Glazy artık kullanım eşyaları için kurşunlu sır önermiyor.

İç sır, yiyeceğe değen yüzeyler için kullanılan kararlı, genellikle şeffaf ya da beyaz bir sırdır. Bize göre renklendirici, baryum, kurşun ya da lityum içermeyen, tamamen eriyen, sır çatlağı yapmayan ve aşınmaya iyi dayanan bir iç sır daha az riskli bir seçimdir. Daha az risk, kanıt değildir.

Sınır formüller (Digitalfire hedef formül demeyi tercih eder) bir piramit için kararlı sırların tipik Seger formülü aralıklarını verir: Digitalfire’ın 6 numaralı Orton piramidi için hedefleri alüminayı 0,285–0,64, silisi 2,4–4,7 arasına koyar. Sizi sağlam bir kimyaya yönlendirirler ama hiçbir şeyi kanıtlamazlar; Digitalfire “sınır” sözcüğünden kaçınır, çünkü bu sözcük aralıkların içindeki sırların “bir şekilde güvenli” olduğunu düşündürür. Glazecalc’ın reçete değiştirme araçları, yeni reçete önerilen bir sınırı aştığında, örneğin 6 numaralı piramitte bol bor olduğunda, bunu ve sırrın büyük olasılıkla nasıl davranacağını söyler.

Yasal sınır değerler ülkeden ülkeye değişir. Tablo, yaşadığınız yerdekileri yasanın kendi birimleriyle gösterir; karşılaştırmak için başka bir ülke seçin.

ABD’de gıdada kullanılabilir görünen dekoratif seramik ürünler gıda ürünü sayılır. Bunun istisnası, üzerinde hem yapışkan bir etiket hem de tabanına kalıpla ya da pişirilerek işlenmiş, “Not for Food Use. May Poison Food” gibi kalıcı bir uyarı bulunan ya da gıda yüzeyini delip geçen bir delik bulunan ürünlerdir. AB, kurşun ve kadmiyum sınırlarını 84/500/EEC sayılı Konsey Direktifinde belirler; Birleşik Krallık da aynı değerleri kendi yasasında korur. 29 Mayıs 2026’dan itibaren Hollanda, Belçika ve Lüksemburg yaklaşık 130 ila 150 kat daha az kurşuna ve yaklaşık 15 kat daha az kadmiyuma izin verir. Avustralya ithal ürünler için sınırlar koyar; Avustralya’da ya da Yeni Zelanda’da yapılan ürünler için resmî bir sınır bulamadık.

Test

ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), evde kullanılan çubuklu test kitlerinin salınabilir kurşunu gösterebileceğini söyler; ama Ceramics New Zealand, test kalemlerinin seramik için tasarlanmadığı ve yanlış pozitif sonuç verdiği konusunda uyarır. Pozitif bir sonucu, parçayı kullanmayı bırakmak için bir neden sayın; negatif bir sonuç ise hiçbir şeyi kanıtlamaz. Pişmiş parçanın laboratuvarda yapılan bir salım testi (ABD’de ASTM C738; Avrupa’da EN 1388 ya da ISO 6486) asıl cevaptır.

Özgül ağırlık ve sırlama

Özgül ağırlık

Suyla karıştırılmış sır tozuna sulu sır denir. Sulu sırrın özgül ağırlığı, aynı hacimdeki suya göre ağırlığıdır; suyun özgül ağırlığı 1,0’dır. Değer ne kadar yüksekse kovada o kadar çok toz vardır. Eski İngiliz kitapları pint ağırlığı der. Glazy 1,4–1,5’i “çoğu sır için iyi bir başlangıç noktası” olarak görür. Ölçmek için tam 100 mL sulu sırrı tartın (Glazy şırınga önerir) ve 100’e bölün: 145 g, özgül ağırlık 1,45 demektir. Jelleşmiş sırlarda boumetreler güvenilir değildir ve su buharlaşır; bu yüzden sırlamadan önce yeniden kontrol edin.

Hedefler kaynağa göre değişir. Digitalfire daldırma sırları için 1,40–1,50, ticari fırça sırları için 1,25–1,55 verir; Potclays ise fırçayla sürme için 1,71–1,81, püskürtme için 1,71 verir. Tavsiyemiz: sır hafifçe jelleşmiş hâldeyken yaklaşık 1,45 özgül ağırlıkta daldırın, fırça sırrında etiketteki talimata uyun ve işe yarayanı not edin.

Flokülan (Epsom tuzu, sirke ya da kalsiyum klorür) sulu sırrı hafifçe jelleştirir ve onu tiksotropik yapar: sır karıştırıldığında akar, durduğunda katılaşır; böylece “eşit ve damlamayan bir sır kaplaması” sağlar. Deflokülan (sodyum silikat ya da Darvan) ise onu inceltir. Sır nasıl hazırlanır rehberi karıştırmayı ve ayarlamayı anlatır.

Sırrın sürülmesi

Önce bisküvideki tozu ve yağı yıkamak yerine hafifçe nemli bir süngerle temizleyin; yıkamak bisküviyi suya doyurur. Tozu basınçlı havayla üflemeyin ve kuru fırçalamayın: bu, silis tozunu havaya karıştırır (Güvenli karıştırma ve havalandırma).

• Daldırma “genellikle eşit kalınlıkta bir kaplama verir” (Robin Hopper). Kalınlığı daldırma süresi belirler: Digitalfire, ticari daldırma sırlarının 5 saniyelik daldırma için yaklaşık 1,4, 1 saniyelik daldırma için 1,5 özgül ağırlıkta hazırlandığını belirtir.
• Dökme yöntemindeki sır “daldırmada kullanılandan biraz daha sulu” olmalıdır; dökülen sırların üst üste bindiği yerlerde kat iki katına çıkar ve akabilir.
• Fırçayla sürülen sırlar, sırrın akmasına ve tutunmasına yardım eden, sonra yanıp giden CMC gibi bir zamk içerir. Çoğu birkaç kat ister, çoğu zaman iki ya da üç kat; etiketteki talimata uyun.
• Püskürtme çok daha sulu bir sır kullanır; sır “birkaç ince kat hâlinde, kalınlık yavaş yavaş artırılarak” sürülür.

Çok kalın bir kat toplanabilir, kabarabilir ya da akabilir. Tedarikçilerin pratik ölçüleri bir kredi kartının kalınlığından bir ABD dime madeni parasının kalınlığına kadar uzanır; bizim tahminimize göre bu yaklaşık 1 mm kuru sırdır. Güvenilir kontrol, birkaç farklı kalınlıkta sürülmüş test karolarıdır. Dipteki wax resist (sır tutmaz mum) sırrı iter, böylece kap rafa yapışamaz; çoğu zaman kaolen ve silisten yapılan ısıya dayanıklı bir kaplama olan raf koruyucu da rafları damlalardan korur.

Oksidasyon ve redüksiyon

Fırındaki gazlar, yani fırının pişirim atmosferi, sırların nasıl çıkacağını değiştirir. Oksidasyon bol oksijen demektir. Digitalfire’ın deyişiyle “Elektrikli fırınlar oksidasyon pişirimiyle eş anlamlıdır”; oksidasyon sırları, özellikle düşük sıcaklıklarda, genellikle redüksiyon sırlarından daha canlı renklidir. Oksidasyonda bakır yeşiller ve turkuaz, demir de kahverengiler, açık kahveler ve kırmızılar verir. Gaz salan ürünlerle dolu, iyi havalandırılmayan bir elektrikli fırın, istenenden daha nötr bir atmosferde pişebilir; fırına doğrudan bağlı bir aspiratör yardımcı olur.

Redüksiyon, oksijeni bilerek kısıtlar; genellikle gazlı, odunlu ya da özel bir fırında yapılır. Bakır kırmızıya döner; demir daha güçlü bir ergitici olur ve seladon (yaklaşık %½ ile %2 arası demirle, mavi-yeşilden gri-yeşile) ve tenmoku (temmoku: kahverengi-siyah, yaklaşık %5–6 demir) verir. Glazy’ye göre seladonlar ve bakır kırmızıları “redüksiyona dayanır”. Kil de değişir: Digitalfire’ın bir karşılaştırmasında bir stoneware bünye redüksiyonda gri, oksidasyonda sarımsı pişmiştir. Sırdaki silisyum karbür, elektrikli fırında bile küçük redüksiyon bölgeleri oluşturabilir. 010 ile 3 numaralı piramitler arasındaki redüksiyon için Orton, demir içermeyen piramitlerini önerir.

Gazlı redüksiyon fırını için yazılmış bir reçetenin elektrikli fırında farklı çıkmasını bekleyin: redüksiyona dayanan bir seladon ya da bakır kırmızısı oksidasyonda aynı görünmez. Bir reçetenin hangi atmosfer için yapıldığına bakın ve kendi atmosferinizi, piramitle birlikte, Glazecalc’ta reçetenin notlarına yazın.

Elektrikli olanlar da dahil her fırın gaz ve duman çıkarır; bu yüzden fırını havalandırın. Güvenli karıştırma ve havalandırma rehberi nasıl yapılacağını anlatır.

Terimler sözlüğü

Alümina (Al₂O₃; alumina)

Başlıca stabilizatör: akmayı önler ve sertlik katar. Killerden ve feldspatlardan gelir.

Ball clay (plastik kil)

Kaolenden daha fazla demir ve organik madde içeren plastik bir kil.

Bentonit (bentonite)

Sırrın dibe çökmesini önlemek için %1–3 oranında eklenen çok ince bir kil.

Bisküvi pişirimi (bisque; Birleşik Krallık: biscuit)

İlk ve daha düşük sıcaklıktaki pişirim, genellikle 08–04 numaralı Orton piramitleri (en sık 06–04); ürünü sağlam ama gözenekli bırakır.

Bor (B₂O₃; boron)

Resmî olarak bir cam yapıcı, ama ergitici olarak kullanılır; 06 numaralı piramitten 6 numaralı piramide kadar vazgeçilmezdir.

Cam yapıcı (glass former)

Camı kuran oksit, genellikle silis.

Camlaşma (vitrification)

Bünyenin pişirimde camsı ve gözeneksiz hâle gelmesi.

CMC (CMC gum)

Sırrın fırçayla sürülmesine ve tutunmasına yardım eden selüloz kökenli bir zamk; yanıp gider.

Devitrifikasyon (devitrification)

Soğumanın başında, istenmedikleri yerde camın içinden kristallerin büyümesi.

Doğrusal karışım testi (line blend)

Bir malzemeyi iki miktar arasında adım adım değiştiren testler. Üçgen karışım testi (triaxial blend) üç malzemeyi bir ızgara üzerinde değiştirir.

Ergitici (flux)

Silisin ergime sıcaklığını düşüren oksit.

Feldspat (feldspar)

Alümina ve silisle birlikte alkali ergitici sağlayan bir mineral: potasyum feldspat, sodyum feldspat ya da nefelin siyenit.

Flokülan ve deflokülan (flocculant, deflocculant)

Sulu sırrı jelleştiren (Epsom tuzu, sirke) ya da inceltip akışkanlaştıran (sodyum silikat, Darvan) katkılar.

Frit

Eritilip şoklanarak soğutulan ve öğütülen, çözünür ya da zehirli oksitleri çözünmez hâle getiren fabrika yapımı cam.

Gıdaya uygun (food safe)

Yasal anlamda, asit testinde sınır değerlerden daha az kurşun ve kadmiyum salan. Kurşunsuz ile aynı şey değildir.

Isı işi (heatwork)

Fırında sıcaklık ve sürenin birlikte etkisi; piramitlerin ölçtüğü şey.

İç sır (liner glaze)

Yiyeceğe değen yüzeyler için kararlı, genellikle şeffaf ya da beyaz sır.

İğne deliği ve kabarma (pinholing, blistering)

Gazın ergiyikten kaçtığı yerlerde oluşan küçük delikler ya da keskin kenarlı kraterler.

Kalsit (whiting)

Kalsiyum karbonat, başlıca kalsiyum ergiticisi; pişirimde ağırlığının %40’ından fazlasını kaybeder. Almancası: Kreide.

Kaolen (kaolin; Birleşik Krallık: china clay)

Alümina ve silis sağlayan saf beyaz bir kil; sırrın askıda kalmasına yardım eder. Avustralya’da: Eckalite.

Katkı (additive)

Bir reçetenin 100’ünün üzerine eklenen renklendirici, opaklaştırıcı ya da askıda tutucu.

Kızdırma kaybı (K.K.; LOI, loss on ignition)

Pişirimde su, karbondioksit, organik madde ya da kükürt olarak kaybedilen ağırlık.

Kuru yarımamul (greenware)

Pişmemiş ürün: sert ama nemliyken deri sertliğinde, içinde serbest su kalmadığında tam kuru.

Metal salımı (leaching)

Metallerin pişmiş bir sırdan çözünüp yiyeceğe ya da içeceğe geçmesi.

Oksidasyon ve redüksiyon (oxidation, reduction)

Bol oksijenle (elektrikli fırınlar) ya da oksijen kısıtlanarak (genellikle gazlı ya da odunlu fırınlar) yapılan pişirim.

Oksit (oxide)

Bir elementin oksijenle oluşturduğu bileşik; oksit analizi oksitleri ağırlıkça yüzde olarak sıralar.

Opaklaştırıcı (opacifier)

Sırrı opak yapan, zirkon, kalay oksit ya da titanyum dioksit gibi bir hammadde.

Özgül ağırlık (specific gravity, SG)

Sulu sırrın, aynı hacimdeki suya göre ağırlığı. Eski İngiliz kaynaklarında: pint ağırlığı.

Parlak, saten ve mat (gloss, satin, matte)

Yansıtıcı ve pürüzsüz; hafif, bastırılmış bir parıltı; donuk.

Piramit (cone)

Belirli bir ısı işinde eğilen, ayarlı, seramikten bir piramit. Gözlem piramidi, parçaların ne aldığını gösterir.

Porselen (porcelain)

Beyaz, kaolence zengin, yüksek ısıda pişen, çoğu zaman yarı saydam bünye.

R₂O ve RO

Alkali ergiticiler (Na₂O, K₂O, Li₂O) ve toprak alkali ergiticiler (CaO, MgO, BaO, SrO, ZnO ile birlikte).

Raf koruyucu (kiln wash)

Fırın raflarını damlalardan koruyan, ısıya dayanıklı kaplama.

Renklendirici ve boya (colorant, stain)

Sırrı renklendiren metal oksit ya da karbonat; boya, fabrikada yapılmış, daha kararlı bir renklendiricidir.

Seger formülü (UMF; unity molecular formula)

Bir sırrın oksitleri, molekül sayısı olarak, ergiticilerin toplamı 1 olacak şekilde ölçeklenmiş.

Sınır formül (limit formula; hedef formül, target formula)

Bir piramit için kararlı sırların tipik Seger formülü aralıkları; yol gösterir, güvence vermez.

Sır (glaze)

Pişirimde eriyerek bir kabı kapatan ve süsleyen cam kaplama.

Sır altı boya (underglaze)

Genellikle şeffaf bir sırrın altında kalan, renkli sıvı çamurla ya da oksitle yapılan süsleme.

Sır çatlağı (crazing)

Bünyesinden daha çok büzülen bir sırdaki ince çatlaklar; istendiğinde krakle.

Sır kavlaması (shivering)

Aşırı sıkıştığı için sırrın kenarlardan pul pul kalkması; kullanım eşyalarında bir tehlike.

Sır reçetesi (batch recipe)

Bir sırrın hammaddeleri, ağırlıkça; toplamı genellikle 100.

Sır-bünye uyumu (glaze fit)

Sırrın ve bünyenin genleşmesinin ne kadar iyi eşleştiği; iyi bir uyumda sır hafifçe sıkışmış kalır.

Sırlı pişirim (glaze firing; Birleşik Krallık: glost firing)

Sırrı eriten pişirim.

Sıvı çamur ve astar (slip, engobe)

Suda askıda duran kil; astar, kil olmayan hammaddesi daha fazla olan, sıvı çamura benzer bir kaplamadır.

Silis (SiO₂; silica)

Cam yapıcı; flint ya da kuvars da denir.

Silis/alümina oranı (silica to alumina ratio)

Seger formülünde silisin alüminaya bölümü: yüksek oran parlaklığa, düşük oran matlığa eğilimlidir.

Soğuma çatlağı (dunting)

Kabın soğuma ya da ısınma gerilmesiyle çatlaması, çoğu zaman 573 °C (1063 °F) sıcaklıktaki kuvars dönüşümünde.

Stabilizatör (stabilizer)

Ergiyiği katılaştıran ve dayanıklılık katan oksit, başta alümina.

Stoneware

Orta ve yüksek ısıda (yaklaşık 5–10 numaralı piramitler) pişen, camlaşan ya da camlaşmaya yaklaşan bünye.

Tek pişirim (once-firing, single firing)

Pişmemiş ürünü sırlayıp yalnızca bir kez pişirmek.

Tiksotropi (thixotropy)

Karıştırıldığında akma, durduğunda yumuşak bir jele dönüşme.

Toplanma (crawling)

Sırrın pişirimde boncuklar hâlinde toplanıp çıplak kil bırakması.

Toprak seramik (earthenware)

Düşük ısıda (yaklaşık 06–02 numaralı piramitler) pişen ve gözenekli kalan bünye.

Wax resist (sır tutmaz mum)

Sırrın gitmemesi gereken yere, genellikle dibe, sürülen mum.

Kaynaklar

• Glazy Help: Glaze
• Glazy Help: Oxides
• Glazy Help: Raw materials
• Glazy Help: Glossary
• Glazy Help: Analyses
• Glazy Help: Firing
• Glazy Help: Defects
• Glazy Help: Specific gravity
• Orton Ceramic Foundation: Pyrometric cone chart, °F (The Ceramic Shop üzerinden)
• Digitalfire: Bisque
• Digitalfire: Bentonite
• Digitalfire: Unity molecular formula
• Digitalfire: LOI
• Digitalfire: Frit
• Digitalfire: Limit formula
• Digitalfire: Glaze crazing
• Digitalfire: Glaze shivering
• Digitalfire: Specific gravity
• Digitalfire: Oxidation firing
• Ceramic Arts Network: Common glaze faults and how to correct them (Linda Bloomfield)
• Ceramic Arts Network: An introduction to color (Birdie Boone)
• Ceramic Arts Network: 8 ways to apply glaze (Robin Hopper)
• Glendale Community College: Glaze color
• Potclays: The difference between stoneware and earthenware
• US FDA: Compliance Policy Guide Sec. 545.450, Pottery (ceramics), lead contamination
• EUR-Lex: Council Directive 84/500/EEC of 15 October 1984 on the approximation of the laws of the Member States relating to ceramic articles intended to come into contact with foodstuffs
• eCFR: 21 CFR 109.16, Ornamental and decorative ceramicware